پاسخگويي به سوالات تحقيق است، دست يابد. به طور خلاصه؛ شناسايي ملاک و معيارهاي شناخت قرائت صحيح از ديدگاه طبرسي، جايگاه اختلاف قراءات و نقش آن در برداشتهاي تفسيري مجمع البيان از جمله اهداف تحقيق به شمار ميآيد.
ساختار اين پايان نامه به گونهاي است که از پنج فصل مرتبط به هم تشکيل شده است و از لحاظ اهميت موضوع به صورت تصاعدي پيش رفته است.
از جمله دستاوردهاي اين تحقيق ميتوان به موارد زير اشاره نمود. و آن اين است که؛ نظرگاههاي ويژه طبرسي درباره انواع اختلاف قرائت در قرآن کريم بررسي و شناسايي شده است. که با ديدگاههاي علماي اهل تسنن و تشيع تا حد زيادي متفاوت است. نيز ضوابط و معيارهايي که امين الاسلام طبرسي در شناخت و تشخيص قرائت صحيح به کار برده است، استخراج شده و به اين نتيجه دست يافتهايم که ديدگاه ايشان با ديدگاه صاحبنظراني همچون ابن جزري و مکي ابن ابي طالب تفاوتهاي آشکاري دارد. ضمن اينکه در فصل نهايي پايان نامه، نقش اختلاف قرائتها در برداشتهاي تفسيري مجمع البيان، در دو قسمت مجزا و در حوزههاي آيات الاحکام، و ساير حوزههاي قرآني بررسي و تحليل شده است.

فهرست مطالب

عنوان صفحه

فصل اول: کليات تحقيق 1
1-1- شرح مسئله 2
2-1- ضرورت و اهميت موضوع تحقيق 3
3-1- اهداف تحقيق 3
1-3-1- اهداف کلي 3
2-3-1- اهداف جزئي 3
4-1- روش تحقيق 4
5-1- پرسشهاي تحقيق 4
6-1- پيشينه تحقيق 4
7-1- واژه شناسي 6
1-7-1- تعريف لغوي قرائت 6
2-7-1- تعريف اصطلاحي قرائت 8
8-1- معرفي شيخ طبرسي 10
9-1- معرفي اجمالي مجمع البيان في تفسير القرآن 13

فصل دوم: گذري بر تاريخچه و جايگاه قراءات در تفسير مجمع البيان 15

مقدمه 16
1-2- پيشينه اختلاف قرائتها 18
2-2- جايگاه اختلاف قراءات در تفسير مجمع البيان 20
1-2-2- ديدگاه طبرسي دربارهي قرّاء مشهور قرآن 21
2-2-2- دلايل سنديت قراءات مشهور از ديدگاه طبرسي 25
3-2- تاريخچه کتب اختلاف قراءات 26

فصل سوم: بررسي ديدگاههاي ويژهي طبرسي درباره انواع اختلاف قرائت از بين صاحب نظران علم قرائت 30

مقدمه 31
1-3- ديدگاه طبرسي درباره انواع اختلاف قرائتها 33
1-1-3- اختلاف در اعراب کلمات؛ که تفاوتي در صورت نوشتن و معناي آنها پديد نميآورد 33
2-1-3- اختلاف در اعراب که باعث تغيير معنا ميگردد؛ نه صورت 34
3-1-3- اختلاف در حروف کلمات؛ که معنا را تغيير ميدهد ولي صورت همچنان محفوظ است 36
4-1-3- اختلاف حروف که باعث تغيير صورت است؛ نه معني 37
5-1-3- اختلاف کلمه؛ که صورت و معنا را تغيير ميدهد 38
6-1-3- اختلاف در جلو و عقب بودن کلمات 38
7-1-3- اختلاف در زياد و کمي کلمات 38
2-3- بررسيها، ويژگيها و تحليلها 39
1-2-3- توجه يا عدم توجه به حديث سبعه احرف 39
2-2-3- اختلاف لهجه 43
3-2-3- توجه به تغيير معنا و يا عدم توجه به آن 46

فصل چهارم: ضوابط و معيارهاي شناخت قرائت صحيح از ديدگاه طبرسي در مجمع البيان 48

1-4- ضابطه پذيرش قراءات 49
2-4- ضابطه پذيرش قراءات از ديدگاه طبرسي 51
1-2-4- مطابقت و سازگاري قرائت ديگر با آيات ديگر 52
1-1-2-4- صريحاً و با ذکر آيه 53
2-1-2-4- به طور اشاره و بدون ذکر آيه مورد نظر 56
2-2-4- هماهنگي با قواعد ادبيات عرب 57
3-2-4- هماهنگي با قراءات مشهور 65
4-2-4- هماهنگي با شعر شعراي عرب 68
5-2-4- مطابقت با لغت 71
6-2-4- استفاده از روايات 74
7-2-4- استفاده از چند معيار با هم 77

فصل پنجم: نقش اختلاف قرائتها در برداشتهاي تفسيري مجمع البيان 81

طرح مساله 82
1-5- تاثير در حوزه آيات الاحکام 84
1-1-5- جمع بين دو حکم مختلف (يا جمع بين دو قرائت) 84
2-1-5- ترجيح يک حکم بر ساير احکام 88
3-1-5- رفع ابهام ظاهري 94
4-1-5- تفسير و توضيح احکام 95
5-1-5- تاکيد و مبالغه بيشتر در بيان حکم 99
2-5- تاثير اختلاف قرائت در برداشت تفسيري طبرسي در ساير حوزهها 100
1-2-5- ايضاح، توضيح و تبيين بيشتر معناي آيه 101
2-2-5- گسترش در لفظ و معناي آيه 104
3-2-5- تخصيص در معناي آيه يا تطبيق معاني بر مصاديق 106
4-2-5- کاستن از مبالغه 108
5-2-5- مردود دانستن قرائتي که فهم، تفسير و برداشت صحيح آيات را دچار اختلال مينمايد 110

نتيجه گيري 116
فهرست منابع و مآخذ 119
چکيده انگليسي 130

فصل اول

کليات تحقيق

اختلاف‏ قرائت‏ در قرآن کريم، يك واقعيت تاريخى است كه دليلى بر انكار آن وجود ندارد. و مفسر قرآن کريم، بايد براي دستيابي به تفسير صحيح آيات، به بسياري علوم؛ که يکي از آنها علم قرائت است، آگاهي و تسلط کافي داشته باشد.
شيخ طبرسي از جمله مفسران جليل القدر جهان تشيع محسوب ميشود؛ که در ضمن تفسير آيات، به بيان اختلاف قرائتها اهتمام ويژهاي داشته است. لذا در اين پايان نامه ابتدا گذري بر مفهوم و تاريخچهي اختلاف قرائت ميشود؛ تا از اين رهگذر، به انواع اختلاف قرائت از ديدگاه طبرسي نيز اشاراتي شده و سپس با بررسي و تحليل ضوابط و معيارهاي شيخ طبرسي در شناخت قرائت صحيح در مجمع البيان، آشنايي و درک درستي نسبت به عنوان پايان نامه؛ يعني جايگاه اختلاف قراءات و نقش آن در برداشتهاي تفسيري مجمع البيان ايجاد شود.

1-1- شرح مساله
اکثر مفسرين عامه و خاصه بر اين باورند که علم قرائت، يکي از علومي است که مفسر براي دستيابي به تفسيري صحيح از قرآن کريم، به آن نيازمند است. يکي از اين مفسرين، مرحوم فضل بن حسن طبرسي است؛ که در مقدمه تفسير مجمع البيان، به اين فهم تصريح نموده است و علم قرائت را يکي از پانزده علمي ميداند که مفسر قرآن کريم، بايد ابتداءاً بر آنها تسلط کافي داشته باشد و سپس به تفسير آيات قرآن کريم اقدام نمايد.
ايشان در تفسير مجمع البيان، آياتي را که داراي اختلاف قرائت بوده، مشخص نموده و قرائتهاي گوناگونِ آن را برشمرده است. و در اکثر موارد به توضيح و توجيه آن قرائتها پرداخته است، به عبارت ديگر، دلايلي را براي صحه گذاشتن بر ديگر قرائتها و يا رد کردن آنها بيان نموده است.
بنابراين؛ جايگاه اختلاف قراءات در تفسير مجمع البيان به گونهاي بوده است که خواه ناخواه در برداشتهاي تفسيريي که طبرسي از آيات نموده، تاثير گذاشته است. حال، اين پژوهش در صدد است تا اين مسئله مهم را مورد ارزيابي و بررسي قراد دهد که اين برداشتها، چگونه برداشتهايي بوده و چه تاثيراتي را در اين تفسير گذاشته و تا چه حد، در تفسير مجمع البيان تاثيرگذار بوده است.

2-1- ضرورت و اهميت موضوع تحقيق
مفسران قرآن کريم، همواره از شيوهها و روشهاي گوناگوني، آيات قرآن کريم را تفسير مينمايند. گاه اين تفسيرها با توجه به آيات ديگري از قرآن کريم، صورت ميگيرد، گاه با استفاده از روايات، گاه از روي اجتهاد و … .
تفسير مجمع البيان که از تفاسير جامع محسوب ميشود؛ هم از نقل و هم از عقل و هم شواهد ادبي استفاده کرده است. و برخي اوقات هم با تکيه بر قرائت خاصي، برداشتي را از آيه داشته است. حال اين ضرورت ايجاد ميشود که ما براي تشخيص صحت تفسيري که از آيه شده و يا عدم صحت آن، به بررسي اين نکته بپردازيم که ايشان چه روشي را در اين مورد در پيش گرفتهاند. با مطالعه و بررسي دقيق درمييابيم که يکي از اين روشها، مراجعه به قرائتهاي متفاوتي که از آيات شده است، ميباشد. و از اينجا اهميت و ضرورت بررسي دقيق جايگاه اختلاف قراءات و نقش آن در برداشتهاي تفسيري مجمع البيان، آشکار ميگردد.

3-1- اهداف تحقيق
اين پايان نامه داراي اهداف کلي و جزئي بدين قرار است:

1-3-1- اهداف کلي
– دستيابي به تاثير اختلاف قرائتها در برداشتهاي تفسيري مجمع البيان.
– بررسي معيارهاي شناخت قرائتهاي صحيح از غير صحيح در تفسير مجمع البيان.

2-3-1- اهداف جزئي
– بررسي دليل اهتمام طبرسي به بيان اختلاف قرائتها در آيات مختلف قرآن کريم در تفسير مجمع البيان.
– واکاوي ديدگاه طبرسي درباره قراء مختلف قرآن کريم و چگونگي معرفي نمودن آنان.
– شناخت شيوههاي برداشت طبرسي از آيات با توجه به تفاوت قرائتها.

4-1- روش تحقيق
روش تحقيق کتابخانهاي و به صورت تحليلي – توصيفي است.

5-1- پرسشهاي تحقيق
1- اختلاف قرائتها چه تاثيراتي در برداشتهاي تفسيري مجمع البيان داشته است؟
2- مرحوم طبرسي در تفسير خود، چه معيارها و ملاکهايي را براي شناخت قرائت صحيح از غير صحيح در نظر داشته است؟
3- ازديدگاه طبرسي اختلاف قرائتها بر چند نوع هستند؟
4- دليل اهتمام طبرسي به بيان اختلاف قرائتها چه بوده است؟

6-1- پيشينه تحقيق
درباره اين موضوع، به طور مستقل، تحقيقي صورت نگرفته است. اما ميتوان گفت که درباره اختلاف قرائتها در مباحث و کتب علوم قرآني مباحثي بيان شده است و يا اينکه کتابهاي مستقلي درباره اختلاف قرائتها نگاشته شده است. و نيز درباره نقش اختلاف قرائتها در چگونگي تفسيرنمودن، نيز پايان نامهاي نگاشته شده است ؛ اما هيچ تصريحي بر تفسير خاصي ننموده و فقط و به طور اجمالي بررسي شده است ؛ اما عنوان پايان نامه اينجانب منحصر به مجمع البيان في تفسير القرآن ميباشد.
از جمله کتابهايي که به بحث اختلاف قراءات پرداختهاند: جامع البيان فى القراءات السّبع به قلم ابى عمرو عثمان بن سعيد دانى( متوفاى 444 قمرى) در معرفى قاريان هفت‏گانه قرآنى و آراء آنها در زمينه اختلاف قراءات مى‏باشد. ساختار كتاب به گونهاي است که مقدمه مولف دربردارنده دو موضوع است: 1) انگيزه او از نگارش اين اثر، كه درخواست گروهى در رابطه با اختلاف قرّاء سبعه به طور ايجاز و اختصار نيكو و خالى از تكرار مباحث بوده است بيان شده است. 2) نقل چهل حديث از راويان قرّاء سبعه از يكصد و شصت طريق منظور از راوى در اينجا مهمترين شاگردان قرّاء مى‏باشند كه عامل اصلى انتقال قرائت وى به طبقات بعدى و آيندگان مى‏باشند. به طور خلاصه مى‏توان گفت: ابى عمرو دانى بر ترويج هرچه بيشتر قراءات هفتگانه همّت گماشت. وى تمامى طرق و روايات مشهور و غير مشهور قراءات سبعه را كه در زمان او از 500 طرق مى‏گذشت استقصاء كرد و در اين كتاب گرد آورد و به شرح و بسط آنها پرداخت.
القراءات القرآنيه نوشته عبدالهادي الفضلي و ترجمه محمدباقر حجتي از ديگر کتبي است که درباره قراءات قرآن تاليف يافته است. مؤلف كه از قرآن پژوهان معاصر است در اين كتاب با روشى جديد و با استفاده از روايات مختلف موضوع اختلاف قرائت‏ها را بررسى نموده است. وى در فصل اول كتاب، سير تطور قرائت‏ها را متذكر شده و براى آن 16 مرحله ذكر كرده و مى‏گويد از مرحله دهم به بعد( كه قرن سوم است) مساله تاليف و تدوين كتاب در اين باره صورت گرفته و در مراحل قبلى بيشتر جنبه آموزشى داشته است. در فصل دوم قرائت را تعريف و آن را به متواتر و شاذ تقسيم كرده، در فصل سوم مصادر قرائت‏ها را ذكر نموده، در فصل چهارم عوامل اختلاف قرائت‏ها و وجوه آن را تشريح مى‏كند و يكى از عوامل اختلاف در قرائت را اين مى‏داند كه پيامبر( ص) مسلمانان را ملزم به قرائت واحد نكرده و آنها را در قرائت قرآن آزاد گذاشته است. در فصل پنجم و ششم ملاك در اختيار قرائت‏ها را توضيح مى‏دهد و از آنجا كه قرائت قرآن با علم تجويد رابطه نزديكى دارد در فصل هفتم نقش تجويد در تلاوت قرآن را توضيح داده، امور مربوط به تجويد و ضوابط آن را بيان مى‏كند. با توجه به ويژگيهاى اين كتاب و بيان مطالب بصورت خلاصه، اين كتاب مى‏تواند منبع مناسبى براى تدريس بحث قرائت باشد.
و مقالاتي نيز مرتبط با اين موضوع نگاشته شده است؛ از جمله:
مقاله علمي پژوهشي با عنوان “تحليل و بررسي تقسيمبنديهاي ارائه شده در قراءات قرآن کريم” توسط کريم پارچه باف دولتي، محمدباقر حجتي و محمد علي ايازي در فصلنامه

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید