……………………………………………………………. 33

3ـ5ـ8ـ محاسبات آماری……………………………………………………………………………………….. 33

فصل چهارم: نتایج وبحث

4ـ1ـمرفولوژی…………………………………………………………………………………………………… 34

4-2- زیستگاه……………………………………………………………………………………………………. 36

4-3- اووژنز……………………………………………………………………………………………………… 38

4-4- رفتار و فعالیت ………………………………………………………………………………………….. 64

4-5- تغذیه ………………………………………………………………………………………………………. 68

فصل پنجم: نتیجه­گیری

5ـ1ـ مرفولوژی…………………………………………………………………………………………………… 76

5ـ2ـ زیستگاه…………………………………………………………………………………………………….. 77

5-3-سیکل تولید مثل ………………………………………………………………………………………….. 78

5-4-اووژنز……………………………………………………………………………………………………….. 81

5-5-رفتارو فعالیت……………………………………………………………………………………………… 84

5-6- تغذیه……………………………………………………………………………………………………….. 87

5-7- نتیجه­گیری…………………………………………………………………………………………………. 89

5ـ8ـ پيشنهادات………………………………………………………………………………………………….. 89

منابع………………………………………………………………………………………………………………… 91

چکیده

جکوی دم پخ بدریاگای،تراتوسینکوس بدریاگای [1]متعلق به خانواده جکونیده[2]، شب فعال بوده و زیستگاه اصلی آن در ایران در استان­های سیستان و بلوچستان، خراسان، سمنان، تهران و یزد می­باشد. در این مطالعه که از 15 فروردین تا 15شهریور1392 روی خصوصیات زیستی این گونه دراستان سمنان انجام شد، حدود 15 نمونه از 4 ایستگاه در روستاهای حسن آباد، علیان، صالح آبادو یزدان­آباد واقع در جنوب شهرستان دامغان به منظور مطالعات مورفومتریک و مریستیک با استفاده از دست و چراغ­قوه جمع­آوری شدند. در طی شش­ماه، 30تخمدان بالغ مورد بررسی­های بافتی و مورفومتریک قرار گرفتند. نتایج حاصل از این تحقیق نشان داد ماده­ها در اواسط فروردین، اووژنز خود را آغاز می­کنند. اووژنز این گونه دارای مراحل غیرفعال، زرده­سازی و تخم اویداکتی است. اووژنز در اردیبهشت به اوج خود رسیده و از اواخرتیر به بعد کاملاً خاتمه می­یابد. . تخمدان­ها زوج و کیسه­ای بوده و از 3 تا 6 فولیکول در هر تخمدان موجود است که قطر آنها از 95/4 میلی­متر تا 78/24 میلی­متر می­باشد. لایه فولیکولی در این مارمولک پلی­مورفیک و چندلایه است. قطر لایه­ی فولیکولیدر فولیکول­های نارس از94/3 میکرون تا02/4 میکرون می­باشد. مطالعه بر روی مورفومتری جمعیت­های این گونه در نیمه­ی جنوبی شهرستان دامغان تفاوت معنی­داری را بین اکثر جمعیت­های آن نشان نداد. زیستگاه این گونه در منطقه ی مورد مطالعه درنواحي بياباني يا نيمه بياباني خشك، در دشت­هاي رسي، ماسه اي يا شني، تپه­هاي رسوبي آميخته با سنگريزه و شن، دشت­هاي نمكي، با پوشش گياهي بوته­اي، درختچه­اي و علفي، همچنين زمين­هاي كشاورزي و بناهاي متروكه می­باشد. هم­چنین این گونه از مارمولک­ها جهت فرار­کردن از دست دشمن، به مخفیگاه­های خود بر روی تپه­های ماسه­ای که به صورت شبکه­ای به هم راه دارند می­روند. به دلیل سرعت کند و عدم سیستم دفاعی خاص، به محض گرفتار­شدن، ادراری از خود خارج می­کنند. فعالیت این گونه با اتمام فصل زمستان و شروع گرما از اواسط فروردین آغاز و تا شهریور ادامه دارد. جکوها با تاریک­شدن هوا و غروب افتاب از مخفیگاه خود خارج شده و شروع به فعالیت می­کنند. با رسیدن به اوج شب فعالیت آن­ها کم می­شود و مجددا از ساعت 3 بامداد تا روشن شدن هوا فعالیت آن­ها افزایش می­یابد. اعضای این گونه دارای رژیم حشره خواری هستند.

کلمات کلیدی: جکوی دم پخ بدریاگای، تراتوسینکوس بدریاگای، جکونیده، خصوصیات زیستی،

1ـ1ـ مقدمه

ﺧﺰﻧﺪﮔﺎن ﺑﻪ وﻳﮋه ﺳﻮﺳﻤﺎرﻫﺎ در ﺑﺴﻴﺎري از اﻛﻮﺳﻴﺴﺘﻢ­ﻫﺎ ﺣﻠﻘﻪ­ﻫﺎي ﻣﻬﻤﻲ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر می­آیند و داراي ارزﺷ­ﻬﺎي اکولوژیک ﺧﺎص و ﻣﻔﻴﺪي ﻫﺴﺘﻨﺪ اﻫﻤﻴﺖ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻗﺴﻤﺘﻲ از زﻧﺠﻴﺮه ﻏﺬاﻳﻲ ﺑﺴﻴﺎر ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ اﺳﺖ.همچنین آن­ها از ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﺎزدارﻧﺪه و ﻛﻨﺘﺮل ﻛﻨﻨﺪه ﻃﻐﻴﺎن ﺑﺴﻴﺎري از موجودات آﺳﻴﺐ رﺳﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﻲ آﻳﻨﺪ وﺑﺎ ﺷﻜﺎر ﺣﺸﺮات و ﺟﺎﻧﻮران ﻣﻮذي ﻧﻘﺶ ﻣﺜﺒﺘﻲ ﺑﺮاي ﻛﺸﺎورزي دارﻧﺪ، ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ در ﺣﻔﻆ ﺗﻌﺎدل اﻛﻮﺳﻴﺴﺘﻢ ﻣﻔﻴﺪ ﻫﺴﺘﻨﺪ. اﻳﻦ ﻣﻮﺟﻮدات ﺷﺎﺧﺺ­ﻫﺎي زﻳﺴﺘﻲ ﺗﻐﻴﻴﺮات اﻛﻮﺳﻴﺴﺘﻤﻲ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﻲ آﻳﻨﺪ (حاجی قلی کمی وهمکارانش،1387 ).از طرفی دیگراثر خزندگان در کنترل حشرات و نرم تنان بقدری مهم است که درطرحهای کشاورزی نباید از این عامل مهم غافل ماند.خزندگان به ویژه مارمولک ها میزبان اولیهانواع لارو کرم­ها بخصوص نماتودها هستند. این لاروها در دوره بلوغ انگل خطرناک حیوانات اهلی (بویژه گوسفند و بز) بشمار می­آیند . بعضی از انگل­هایی که در بدن این خزندگان میزبان زندگی می­کنند می­توانند حامل بیماری­هایی برای انسان باشند. بعنوان مثال انگل لیشمانیا-تروپیکا [3] زخم آسیایی بوجودمی­آورد. گاهی مارمولک­ها می­توانند در مهارکردن بیماری­های که توسط حشرات ناقل ایجاد می­گردد عامل مفید به حساب آیند. از جمله در جنوب، پشه­های مالاریا توسط سوسمارهای بومی شکار می­شوند و یا بعبارت دیگراین خزندگان در کاهش پشه مالاریا نقش بسیار مؤثری دارند (محمد بلوچ، 1356 ).در برخی مناطق مانند عربستان، مردم از سوسمارها تغذیه می­کنند. پوست برخی سوسمار­ها در صنعت چرم­سازی برای ساخت کیف، کفش، دستکش و کمربند استفاده می­شود. برخی از آنها بعنوان حیوانات خانگی استفاده می­شوند. از نظر زینتی نیز بسیاری از سوسمار­ها بخصوص آفتاب­پرست­ها بخاطر تغییر رنگ­های زیبا جنبه­ی تزئینی و نمایشی دارند (رستگار پویانی، 2008)[4]. خزندگان از ﺟﻤﻠﻪ زﻳﺴﺘﻤﻨﺪاﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺪﻟﻴﻞ ﺣﺴﺎﺳﻴﺖ وﻳﮋه ﺧﻮد و ﺗﺨﺮﻳﺐ زﻳﺴﺘﮕﺎﻫﺎﻳﺸﺎن ﺑﻴﺶ از ﭘﻴﺶ آﺳﻴﺐ­ﭘﺬﻳﺮ ﺑﻮده و ﺑﻌﻀﻲ از ﮔﻮﻧﻪ­ﻫﺎي آن درخطر نابودی قراردارﻧﺪ . ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ اﻳﻦ ﻧﻘﺶ اﻛﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ و ﺗﻨﻮع زﻳﺴﺘﻲ خزندگان، ﺳﻮﺳﻤﺎرﻫﺎ ﻛﻤﺘﺮ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮارﮔﺮﻓﺘﻪ و آن ﮔﻮﻧﻪ ﻛﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﻪ اﻫﻤﻴﺖ آﻧﻬﺎ اﺳﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ درﺧﻮر ﺗﻮﺟﻬﻲ در مورد آن­ها در ایران انجام نیافته است (علیرضا داداشی­ و همکارانش، 1387). امروزه بخاطر جلوگیری از انقراض آن­ها، کشتن این حیوانات، غیرقانونی اعلام شده­است. فون خزندگان و بويژه